آیا پیامبر ﷺ بر تربت حسینی سجده کرده است؟

آیا پیامبر ﷺ بر تربت حسینی سجده کرده است؟

مقدمه

از مسائلی که برخی مخالفان علیه شیعه امامیه مطرح کرده‌اند، مسئله سجده بر تربت حسینی است. آنان شبهه خود را به شکل یک سؤال فریبنده طرح کرده‌اند: «آیا رسول خدا ﷺ بر تربت حسینی که شیعیان بر آن سجده می‌کنند، سجده کرده است؟ اگر بگویند: بله، می‌گوییم: به رب کعبه قسم دروغ است. و اگر بگویند: نه، می‌گوییم: پس آیا شما از رسول خدا ﷺ هدایت‌یافته‌تر هستید؟! با اینکه روایاتشان ذکر می‌کند که جبرئیل مشتی از خاک کربلا را برای پیامبر آورد.»

این شبهه بر یک مغالطه منهجی روشن بنا شده است، زیرا فرض می‌گیرد که سجده بر تربت حسینی نزد شیعه واجب است، سپس بر این فرض نادرست نتیجه‌ای غیرصحیح بنا می‌کند. در این مقاله، این شبهه را واکاوی کرده و بر اساس روش علمی مبتنی بر نصوص و منابع فریقین به آن پاسخ می‌دهیم.

اول: تبیین محل نزاع

۱. سجده بر تربت حسینی واجب نیست

نخست باید توضیح داد که سجده بر تربت حسینی نزد شیعه امامیه واجب نیست. واجب، سجده بر زمین یا آنچه از زمین می‌روید است، مگر خوردنی و پوشیدنی. و تربت حسینی از جمله خاک‌هایی است که سجده بر آن صحیح است.

پس سؤال صحیح این نیست: «آیا پیامبر بر تربت حسینی سجده کرد؟» بلکه این است: «آیا سجده بر خاک جایز است؟» و پاسخ: همه مسلمانان بر جواز سجده بر خاک اجماع دارند. پس چرا از دلیل جواز سجده بر خاک سؤال می‌شود؟

۲. تفاوت وجوب و استحباب

سجده بر تربت حسینی نزد شیعه مستحب است نه واجب، و فضیلت خاصی دارد. شیعه اگر بر هر خاک دیگر یا سنگ یا چوب (غیر خوردنی و پوشیدنی) سجده کند، سجده‌اش صحیح است. پس مسئله، مسئله وجوب یا انحصار نیست، بلکه مسئله افضلیت و تبرک است.

دوم: سجده بر خاک در سنت نبوی

۱. حدیث «جُعلت لی الأرض مسجداً وطهوراً»

بخاری و مسلم از پیامبر ﷺ روایت کرده‌اند که فرمود: «پنج چیز به من عطا شد که به هیچ‌یک از پیشینیان عطا نشده بود... زمین برای من مسجد و پاک‌کننده قرار داده شد، پس هر مردی از امت من که وقت نمازش فرا رسد، نماز بخواند.» این حدیث اصل در جواز سجده بر زمین است.

۲. سجده پیامبر ﷺ بر خاک

ابوداود و دیگران روایت کرده‌اند که پیامبر ﷺ بر خاک سجده کرد تا اینکه اثر خاک بر پیشانی‌اش دیده شد. این نشان می‌دهد که سجده بر خاک از سنت او ﷺ بوده است.

۳. سجده صحابه بر خاک

بخاری از ابن عباس روایت کرده که گفت: «پیامبر ﷺ بر خمره نماز می‌خواند» — و خمره چیزی است که از نباتات زمین برای سجده ساخته می‌شد. و مسلم از جابر روایت کرده که پیامبر ﷺ فرمود: «زمین برای من مسجد و پاک‌کننده قرار داده شد.»

سوم: سجده صحابه و تابعین بر سنگ و خاک

۱. مسروق بن اجدع

صنعانی در «المصنف» (ج۲ ص۸۳)، ابن سعد در «الطبقات الکبری» (ج۶ ص۵۳)، و ابن ابی‌شیبه در «المصنف» (ج۲ ص۱۷۲) روایت کرده‌اند: مسروق بن اجدع (متوفی ۶۲ هجری، از اصحاب ابن مسعود) وقتی خارج می‌شد، آجرپاره‌ای همراه می‌برد و در کشتی بر آن سجده می‌کرد.

پس مسروق بدعت‌گذار نبود، بلکه از کبار تابعین بود و بر آجرپاره (که از خاک پخته است) برای طلب ثواب سجده می‌کرد.

۲. علی بن عبدالله بن عباس

ازرقی در «اخبار مکه» (ج۲ ص۱۵۱) از ابن عیینه روایت کرده: از رزین مولای ابن عباس شنیدم که گفت: علی بن عبدالله بن عباس به من نوشت: «قطعه‌ای از سنگ‌های مروه برایم بفرست تا بر آن سجده کنم.»

پس ابن عباس — حبر امت — از مکه سنگی از سنگ‌های مروه می‌خواهد تا بر آن سجده کند، برای تبرک و تحریّ بهترین چیزی که بر آن سجده می‌شود.

چهارم: حدیث جبرئیل و تربت کربلا

۱. روایات در منابع اهل سنت

حاکم در «المستدرک» (ج۴ ص۳۹۸) روایت کرده و گفته: «این حدیث بر شرط شیخین صحیح است»، و طبرانی در «المعجم الکبیر» (ص۱۴۴)، احمد در «المسند» (ج۶ ص۲۹۴)، ذهبی در «سیر اعلام النبلاء» (ج۳ ص۱۹۴) و دیگران روایت کرده‌اند:

از ام سلمه رضی الله عنها که گفت: «سپس رسول خدا ﷺ دراز کشید و بیدار شد در حالی که در دستش خاک سرخی بود که آن را می‌بوسید. گفتم: این خاک چیست ای رسول خدا؟ فرمود: جبرئیل به من خبر داد که این پسرم در سرزمین عراق — یعنی حسین — کشته می‌شود. به جبرئیل گفتم: خاک زمینی که در آن کشته می‌شود را به من نشان بده. این خاک آن است.»

و احمد در «المسند» (ج۱ ص۸۵، ج۴ ص۲۴۲) از علی بن ابی طالب علیه السلام روایت کرده که گفت: «روزی بر پیامبر ﷺ وارد شدم در حالی که چشمانش اشک‌باران بود. گفتم: ای پیامبر خدا، آیا کسی شما را خشمگین کرده؟ چرا چشمانت اشک‌باران است؟ فرمود: بلکه جبرئیل نزد من ایستاد و به من خبر داد که حسین در کنار فرات کشته می‌شود. سپس فرمود: آیا از خاکش به تو ببویم؟ گفتم: بله. دستش را دراز کرد و مشتی خاک گرفت و به من داد، و نتوانستم چشمانم را از اشک باز دارم.»

۲. دلالت این روایات

این روایات — که اهل سنت و شیعه روایت کرده‌اند — دلالت دارند بر:

· جبرئیل تربت کربلا را برای پیامبر ﷺ آورد.

· پیامبر ﷺ این تربت را بوسید.

· پیامبر ﷺ آن را بویید.

· پیامبر ﷺ بر آن گریست.

· پیامبر ﷺ آن را ذخیره کرد و در شیشه‌ای نزد ام سلمه گذاشت.

پس اگر پیامبر ﷺ این تربت را بوسید و بویید و بر آن گریست و ذخیره کرد، طبیعی است که مسلمانان به آن تبرک جویند و احترامش کنند. این همان کاری است که شیعه امامیه به اقتدای سنت پیامبر ﷺ انجام می‌دهد.

پنجم: حدیث ائمه علیهم السلام حدیث رسول الله ﷺ است

۱. تصریح ائمه به اینکه به رأی خود سخن نمی‌گویند

صفار در «بصائر الدرجات»، مفید در «الاختصاص» و «المجالس»، و کلینی در «الکافی» روایت کرده‌اند:

از امام باقر علیه السلام: «ای جابر، به خدا قسم اگر ما به مردم به رأی خود حدیث می‌گفتیم، از هلاک‌شدگان بودیم... بلکه ما به آنان آثاری را حدیث می‌گوییم که نزد ما از رسول خدا ﷺ است، که نسل به نسل به ارث می‌رسد، آن را گنجینه می‌کنیم همان‌گونه که اینان طلا و نقره‌شان را گنجینه می‌کنند.»

و از امام صادق علیه السلام: «به خدا قسم ما به هواهای خود سخن نمی‌گوییم، و به رأی خود سخن نمی‌گوییم، و جز آنچه پروردگارمان فرموده سخن نمی‌گوییم.»

و از او علیه السلام به مردی: «هر چه در آن به تو پاسخ دهم، از رسول خدا ﷺ است، ما به رأی خود از چیزی سخن نمی‌گوییم.»

۲. سلسله روایت نزد ائمه

امام صادق و باقر علیهما السلام تصریح می‌کنند که هر چه روایت می‌کنند، از امام سجاد، و سجاد از پدرش حسین، و حسین از علی علیهم السلام، از رسول خدا ﷺ، از جبرئیل، از خدای تعالی روایت می‌کنند.

پس اگر امام صادق علیه السلام به رأی خود سخن نمی‌گوید، بلکه به آنچه از آثار رسول خدا ﷺ نزد اوست، پس آنچه از او در سجده بر تربت حسین علیه السلام روایت شده، در حقیقت سنت نبوی است.

ششم: روایات سجده بر تربت حسینی

علامه شیخ علی احمدی در کتاب «السجود علی الأرض» بخشی از این روایات را جمع کرده است، که از آن جمله می‌آوریم:

۱. امام صادق علیه السلام فرمود: «سجده بر گل قبر حسین علیه السلام تا زمین‌های هفت‌گانه نور می‌افکند، و هر که تسبیحی از گل قبر حسین علیه السلام همراه داشته باشد، برای او تسبیح نوشته می‌شود حتی اگر با آن تسبیح نگوید.»

وسائل الشیعة ج۳ ص۶۰۷، من لا یحضره الفقیه ج۱ ص۲۶۸.

۲. از امام کاظم علیه السلام: «شیعیان ما از چهار چیز بی‌نیاز نیستند: خمره‌ای که بر آن نماز خوانند، انگشتری که به آن انگشتر کنند، مسواکی که با آن مسواک زنند، و تسبیحی از گل قبر حسین علیه السلام.»

وسائل الشیعة ج۳ ص۶۰۳ و ج۱۰ ص۴۲۱، بحار الأنوار ج۱۰۱ ص۱۳۲.

۳. امام صادق علیه السلام کیسه‌ای از دیباج زرد داشت که در آن تربت اباعبدالله علیه السلام بود. وقتی وقت نماز فرا می‌رسید، آن را بر سجاده‌اش می‌ریخت و بر آن سجده می‌کرد. فرمود: «همانا سجده بر تربت اباعبدالله علیه السلام هفت حجاب را می‌شکافد.»

وسائل الشیعة ج۳ ص۶۰۸، بحار الأنوار ج۱۰۱ ص۱۳۵ و ج۸۵ ص۱۵۳.

۴. امام صادق علیه السلام جز بر تربت حسین علیه السلام سجده نمی‌کرد، برای فروتنی در برابر خدا و خضوع برای او.

وسائل الشیعة ج۳ ص۶۰۸، بحار الأنوار ج۸۵ ص۱۵۸.

۵. از امام صادق علیه السلام درباره استفاده از دو تربت — گل قبر حمزه و قبر حسین علیه السلام — و برتری میان آن دو سؤال شد، فرمود: «تسبیحی که از گل قبر حسین علیه السلام باشد، در دست مرد تسبیح می‌گوید بدون اینکه او تسبیح بگوید.»

وسائل الشیعة ج۴ ص۱۰۳۳، بحار الأنوار ج۱۰۱ ص۱۳۳.

۶. حمیری گفت: به فقیه (امام زمان علیه السلام) نوشتم و پرسیدم: آیا جایز است مرد با گل قبر تسبیح کند، و آیا در آن فضلی هست... پاسخ داد و توقیع را خواندم و از آن نسخه برداشتم: «با آن تسبیح کن که در هیچ‌یک از تسبیح‌ها بهتر از آن نیست.»

وسائل الشیعة ج۱۰ ص۴۲۱، بحار الأنوار ج۱۰۱ ص۱۳۲ و ۱۳۳.

۷. محمد بن عبدالله بن جعفر حمیری از صاحب الزمان علیه السلام: که به او نوشت و درباره سجده بر لوحی از گل قبر پرسید، آیا در آن فضلی هست؟ پاسخ داد: «جایز است، و در آن فضل است.»

وسائل الشیعة ج۲ ص۶۰۸ و ج۴ ص۱۰۳۴ و ج۱۰ ص۴۲۱، بحار الأنوار ج۸۵ ص۱۴۹.

هفتم: آیا پیامبر ﷺ بر تربت حسینی سجده کرد؟

۱. پاسخ مستقیم

در روایات برای ما نقل نشده که پیامبر ﷺ بر تربت حسینی سجده کرده باشد. اما این به جواز سجده بر آن ضرری نمی‌زند، زیرا:

· سجده بر خاک به اجماع جایز است.

· تربت حسینی از جمله خاک است.

· پیامبر ﷺ این تربت را بوسید و بویید و بر آن گریست و ذخیره کرد، و این بر فضل و شرافت آن دلالت دارد.

۲. قیاس اولویت

اگر مسروق بن اجدع به مکه پیام می‌فرستد تا سنگی از سنگ‌های مروه برایش بیاورند تا بر آن سجده کند، و علی بن عبدالله بن عباس از مکه سنگی از سنگ‌های مروه می‌خواهد تا بر آن سجده کند، پس نمی‌تواند پیامبر ﷺ کمتر از آنان در تحریّ بهترین خاک برای سجده باشد.

۳. مصلحت عمومی

ممکن است مصلحت عمومی اقتضا کرده باشد که پیامبر ﷺ این امر را علنی نکند، به دلایلی از جمله:

· استهجان مردم آن را در آن زمان.

· گرایش آنان به اوهام‌هایی که مصلحت نبوده باعث شود، در حالی که آنان نزدیک به عهد جاهلیت بودند.

· عدم برانگیختن فتنه حول شخص حسین علیه السلام پیش از وقوع ملحمه.

هشتم: مسئله‌ای فرعی و اجتهادی

مسئله سجده بر تربت حسینی — یا بر زمین عموماً — یک مسئله فقهی فرعی است، نه ارتباطی به امور اعتقادی دارد. و مسئله‌ای اجتهادی است، مجتهد بر تلاشی که در آن می‌کند ثواب می‌برد، چه خطا کند چه صواب. و اگر خطا کند نزد خدا معذور است.

و خطا در مسائل فرعی نه صحت مذهب دیگر را ثابت می‌کند، و نه بطلان این مذهب را از اساس. با اینکه شکی نیست در عدم حصول خطا در این مسئله چنانکه توضیح دادیم.

خاتمه

سجده بر تربت حسینی نزد شیعه واجب نیست، بلکه مستحب است و فضیلت خاصی دارد. و سجده بر خاک به اجماع جایز است. و پیامبر ﷺ تربت کربلا را بوسید و بویید و بر آن گریست و ذخیره کرد، چنانکه اهل سنت و شیعه روایت کرده‌اند. و ائمه علیهم السلام به رأی خود سخن نمی‌گویند، بلکه به آنچه از آثار رسول خدا ﷺ نزد آنان است. پس هر که بر تربت حسینی سجده کند، به سنت پیامبر ﷺ در تکریم این تربت اقتدا کرده، و بر چیزی سجده کرده که سجده بر آن به اجماع جایز است.

و الحمد لله، و الصلاة و السلام علی محمد و آله الطاهرین.

منابع

منابع اهل سنت

۱. صحیح البخاری — کتاب التیمم، باب «جُعلت لی الأرض مسجداً وطهوراً».

۲. صحیح مسلم — کتاب المساجد، باب «جُعلت لی الأرض مسجداً وطهوراً».

۳. مسند أحمد بن حنبل — ج۱ ص۸۵، ج۴ ص۲۴۲، ج۶ ص۲۹۴.

۴. المستدرک علی الصحیحین للحاکم النیسابوری — ج۳ ص۱۷۶، ج۴ ص۳۹۸.

۵. المعجم الکبیر للطبرانی — ص۱۴۴، ۱۴۵.

۶. سیر أعلام النبلاء للذهبی — ج۳ ص۱۹۳، ۱۹۴، ۱۹۵.

۷. تاریخ الإسلام للذهبی — ج۳ ص۹، ۱۰، ۱۱.

۸. کنز العمال للمتقی الهندی — ج۱۳ ص۱۰۸، ۱۱۱، ۱۱۲، ۱۲۲.

۹. مجمع الزوائد للهیثمی — ج۹ ص۱۸۷، ۱۸۸، ۱۸۹، ۱۹۰، ۱۹۱.

۱۰. ذخائر العقبی للمحب الطبری — ص۱۴۶، ۱۴۷، ۱۷۴.

۱۱. الصواعق المحرقة لابن حجر الهیتمی — ص۱۱۹، ۱۹۰، ۱۹۱.

۱۲. ینابیع المودة للقندوزی — ص۳۱۸، ۳۱۹.

۱۳. مقتل الحسین للخوارزمی — ج۱ ص۱۵۸، ۱۵۹، ۱۶۰، ۱۶۲، ۱۷۰؛ ج۲ ص۹۴.

۱۴. البدایة والنهایة لابن کثیر — ج۶ ص۲۲۹، ۲۳۰؛ ج۸ ص۱۶۹.

۱۵. الخصائص للسیوطی — ج۲ ص۱۲۵.

۱۶. المناقب للمغازلی — ص۳۱۴.

۱۷. وسیلة المآل — ص۱۸۱، ۱۸۲.

۱۸. مفتاح النجاة — ص۱۳۴، ۱۳۵.

۱۹. نور الأبصار — ص۱۱۶.

۲۰. الفصول المهمة لابن الصباغ — ص۱۵۴.

۲۱. تاریخ الرقة — ص۷۵.

۲۲. میزان الاعتدال للذهبی — ج۱ ص۸.

۲۳. العقد الفرید — ج۲ ص۲۱۹.

۲۴. طرح التثریب — ج۱ ص۴۱.

۲۵. أخبار الحبائک للسیوطی — ص۴۴.

۲۶. دلائل النبوة لأبی نعیم — ص۴۸۵.

۲۷. التذکرة لابن الجوزی — ص۲۶۰.

۲۸. کفایة الطالب — ص۲۷۹.

۲۹. خلاصة تهذیب الکمال — ص۷۱.

۳۰. تهذیب التهذیب — ج۲ ص۳۴۶.

۳۱. المصنف للصنعانی — ج۲ ص۸۳.

۳۲. الطبقات الکبری لابن سعد — ج۶ ص۵۳.

۳۳. المصنف لابن أبی شیبة — ج۲ ص۱۷۲.

۳۴. أخبار مکه للأزرقی — ج۲ ص۱۵۱.

۳۵. مسند أبی یعلی — (از علی علیه السلام).

۳۶. سنن سعید بن منصور — (از منصور).

۳۷. الغنیة لطالبی طریق الحق — ج۲ ص۵۶.

۳۸. أخبار الدول — ص۱۰۷.

۳۹. الفتح الکبیر للنبهانی — ج۱ ص۲۲.

۴۰. الأنوار المحمدیة — ص۴۸۶.

۴۱. الإشاعة — ص۲۴.

۴۲. مختصر تذکرة الشعرانی — ص۱۹۹.

۴۳. نظم درر السمطین — ص۲۵۱.

۴۴. منتخب کنز العمال — ج۵ ص۱۱۰، ۱۱۱، ۱۱۲.

منابع شیعه

۴۵. وسائل الشیعة للحر العاملی — ج۲ ص۶۰۸؛ ج۳ ص۶۰۳، ۶۰۷، ۶۰۸؛ ج۴ ص۱۰۳۳، ۱۰۳۴؛ ج۱۰ ص۴۲۱.

۴۶. من لا یحضره الفقیه للصدوق — ج۱ ص۲۶۸.

۴۷. بحار الأنوار للمجلسی — ج۲ ص۱۷۲-۱۷۴، ۱۷۹؛ ج۴۴ ص۲۲۹، ۲۴۱؛ ج۸۵ ص۱۴۹، ۱۵۳، ۱۵۸؛ ج۱۰۱ ص۱۱۸، ۱۲۷، ۱۳۲، ۱۳۳، ۱۳۵.

۴۸. بصائر الدرجات للصفار — (ابواب متفرقه).

۴۹. الاختصاص للمفید — (ابواب متفرقه).

۵۰. أمالی المفید — (ابواب متفرقه).

۵۱. أمالی الطوسی — (ابواب متفرقه).

۵۲. کامل الزیارات لابن قولویه — (ابواب متفرقه).

۵۳. المصباح للطوسی — (ابواب متفرقه).

۵۴. منیة المرید — (ابواب متفرقه).

۵۵. السجود علی الأرض للشیخ علی الأحمدی — ص۱۰۶، ۱۰۷، ۱۱۶-۱۱۹، ۱۲۳، ۱۲۴ (الطبعة الرابعة، ۱۴۱۴هـ).

۵۶. میزان الحق (شبهات وردود) للسید جعفر مرتضی العاملی — ج۱، السؤال رقم ۲۲ (المرکز الإسلامی للدراسات، الطبعة الأولى، ۱۴۳۱هـ/۲۰۱۰م).

۵۷. البیان للعلامة الخوئی — ص۵۶۱.

۵۸. إحقاق الحق — ج۸ ص۱۴۲-۱۵۱؛ ج۱۱ ص۳۳۹، ۳۴۶، ۳۴۷، ۴۱۶.